Meditatie, gedachten, waarneming en het zelf

Wanneer je mediteert, zullen je gedachten uiteindelijk afdwalen. Dat hebben we al meer dan genoeg besproken. Interessant wordt het op het moment dat je merkt: ik was net in gedachten verzonken.

We kunnen meer dan denken. We kunnen ook opmerken dat we denken. Dit vermogen wordt metabewustzijn genoemd.¹

Ons eigen denken kan dus zelf een object van bewustzijn worden.

Een gedachte is geen feit

Gedachten voelen vaak meteen waar. Toch is een gedachte in de eerste plaats een mentale gebeurtenis. Die kan juist of onjuist, nuttig of onzinnig zijn.

Meditatie kan ons trainen om dit onderscheid bewuster op te merken. In de psychologie wordt dit onder meer decentreren genoemd: ‘Zo is het’ kan eerst veranderen in ‘Ik heb de gedachte dat het zo is.’¹

Wie observeert hier eigenlijk?

Zo komt meditatie in aanraking met een oude filosofische vraag: wat is dit ‘zelf’ precies dat zijn eigen gedachten kan observeren?

Vanuit neurowetenschappelijk perspectief bestaat er niet één plek in de hersenen waar een vast zelf zetelt. Ons zelfgevoel ontstaat uit het samenspel van verschillende processen zoals herinneringen, lichaamsbewustzijn, emoties en aandacht.²

Dat bewijst geen boeddhistische filosofie. Maar het maakt de vraag hoe vanzelfsprekend en onveranderlijk ons gevoel van een ‘zelf’ werkelijk is wel bijzonder interessant.

We zien de wereld niet als een camera

Onze waarneming is evenmin een objectieve opname van de wereld. De hersenen combineren zintuiglijke indrukken met ervaringen, herinneringen en verwachtingen.

Een geluid tijdens het mediteren kan dat zichtbaar maken: eerst is er een geluid. Dan ‘die irritante auto’. Kort daarna volgt ergernis dat die je meditatie verstoort, of boosheid op jezelf omdat je je laat storen. Een geluid is een heel verhaal geworden. Dat gebeurt voortdurend in het dagelijks leven zonder dat we er ook maar één bewuste gedachte aan besteden.

Meditatie kan je de gelegenheid geven zulke processen nauwkeuriger te observeren. Het gaat er dus niet om minder te denken, maar bewuster op te merken dat je denkt en wat er uit die gedachten voortkomt.